Yatlar, motoryatlar ve yelkenli tekneler, sınırlı hacimlerde yoğun enerji depolama ve karmaşık tahrik sistemlerini barındıran yüzer yapılardır. Karasal ortamlardaki yangın güvenliği protokolleri geniş tahliye koridorlarına, stabil zeminlere ve sınırsız yangın söndürme suyu kaynaklarına dayanırken, deniz ortamında yangınla mücadele tamamen kapalı, hareketli ve yalıtılmış bir kompartıman geometrisi içinde cereyan eder. Bir yatta yangın başladığında açık denizdeki acil yardım ekiplerine ulaşım süresi saatler alabilir; bu durum personelin ve teknede bulunan misafirlerin ilk müdahale kapasitesini birincil hayatta kalma faktörü haline getirir. Modern gezi teknelerinin ve lüks yatların imalatında yaygın şekilde tercih edilen cam takviyeli polyester (CTP), vinilester, karbon kompozit reçineler ve hafif sandviç panel çekirdekleri, olağanüstü yapısal mukavemet ve ağırlık avantajı sunarken yangın yükünü katbekat artırır. Kompozit gövdeler tutuştuğunda alev ilerleme hızı son derece yüksektir; reçinelerin yanmasıyla açığa çıkan yüksek ısıl enerji ve ölümcül toksik gazlar, yaşam mahallerinde görüş mesafesini ve nefes alma imkânını saniyeler içerisinde tamamen tüketir. Bu yapısal kırılganlık, deniz emniyetinde erken algılama ve otomatik bastırma sistemlerini vazgeçilmez bir zorunluluk kılar.

Makine Dairesi Dinamikleri ve Yakıt Sızıntısı Tehlikesi

İstatistiksel analizler ve deniz kaza raporları, tekne yangınlarının büyük çoğunluğunun ana makine dairesi ve jeneratör odalarında başladığını göstermektedir. Bu alanlar yüksek basınçlı yakıt hatları, yağlama sistemleri, aşırı ısınmış egzoz manifoldları ve turboşarj bileşenlerinin santimetrik mesafelerle iç içe çalıştığı yüksek riskli merkezlerdir. Yüksek basınç altında çalışan yakıt geri dönüş hatlarında veya enjektör bağlantılarında titreşimden kaynaklanan mikro çatlaklar, basınçlı dizel veya benzin sızıntısının atomize bir buğu (aerosol) halinde ortama yayılmasına yol açabilir. Atomize yakıt zerrecikleri korumasız bir egzoz dirseğiyle veya aşırı ısınmış bir yüzeyle temas ettiği anda kendiliğinden tutuşma sıcaklığına (auto-ignition temperature) ulaşarak ani bir parlama ve patlama yaratır. Bu tür yüksek sıcaklık kaynaklarını kontrol altına almak için egzoz manifoldlarının yangına dayanıklı özel termal izolasyon battaniyeleriyle kaplanması, yakıt hatlarının çift cidarlı borularla muhafaza edilmesi ve makine dairesi havalandırma kapaklarının yangın anında dışarıdan mekanik veya pnömatik olarak kapatılabilen hızlı yangın damperleriyle donatılması gerekir. Ortama taze oksijen girişinin kesilmesi, yangının büyüme ivmesini yavaşlatan en temel pasif tedbirdir.

Deniz Elektrik Altyapısı ve Lityum Akü Dönüşümünün Getirdiği Riskler

Teknelerdeki ikinci en yaygın yangın kaynağı, tuzlu su korozyonuna maruz kalan doğru akım (DC) ve alternatif akım (AC) elektrik tesisatlarıdır. Yüksek akım çeken baş pervaneleri, elektrikli ırgatlar, invertörler ve iklimlendirme sistemleri, kablo kesitlerinin yetersiz seçilmesi veya gevşek klemens bağlantıları neticesinde yüksek temas direnci oluşturur. Temas direncinin artması, kablo izolasyonunu eriten ve çevresindeki ahşap lambirileri tutuşturan ark hatalarına (arc fault) ve aşırı ısınmaya sebep olur. Son yıllarda fosil yakıt tüketimini azaltmak ve sessiz seyir konforunu artırmak amacıyla geleneksel kurşun-asit akülerden Lityum Demir Fosfat (LiFePO4) ve Lityum-İyon enerji depolama sistemlerine doğru büyük bir geçiş yaşanmaktadır. Lityum tabanlı kimyalar yüksek enerji yoğunluğu sunmakla birlikte hücre seviyesinde elektriksel aşırı şarj, fiziksel darbe veya üretim hatası sonucu Termal Kaçak (Thermal Runaway) adı verilen kontrolsüz bir reaksiyona girebilir. Termal kaçak sürecinde lityum hücresi kendi oksijenini üreterek 800 derecenin üzerindeki sıcaklıklara hızla tırmanır ve geleneksel oksijen kesici gazlı söndürücülerle söndürülemez. Bu hücrelerin marina ortamında tutuşması durumunda yangının komşu teknelere sıçramadan kontrol altına alınabilmesi için Batarya Yönetim Sistemlerinin (BMS) her bir hücreyi voltaj, sıcaklık ve iç direnç bazında milisaniyelik taramalarla izlemesi ve aşırı ısınan batarya grubunu otomatik olarak devre dışı bırakması hayati bir emniyet eşiğidir.

Sabit Söndürme Sistemleri ve Kompartıman İzolasyon Standartları

Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ve SOLAS kuralları ile gezi tekneleri yönetmelikleri, makine dairelerinde onaylı sabit söndürme sistemlerinin bulunmasını şart koşar. Geçmişte yaygın olarak kullanılan Halon gazlarının ozon tabakasına zararları sebebiyle yasaklanmasının ardından, modern teknelerde FM-200, Novec 1230 (FK-5-1-12) gibi temiz gazlı sistemler ve yüksek basınçlı su sisi (water mist) teknolojileri standart hale gelmiştir. Novec 1230 gibi kimyasal söndürücüler, alev merkezindeki ısıyı anında absorbe ederek kimyasal zincir reaksiyonunu kırar ve elektrik aksamına ya da elektronik kontrol ünitelerine hiçbir ıslaklık veya tortu hasarı vermeden yangını on saniye içinde bastırır. Bu sistemlerin başarıya ulaşması, kompartımanın gaz sızdırmazlık bütünlüğüne doğrudan bağlıdır. Otomatik algılama ile entegre çalışan sistemler; gaz deşarjı başlamadan önce makine dairesi fanlarını otomatik durdurmalı, yakıt solenoid valflerini kesmeli ve hava emiş menfezlerini kapatmalıdır. Ayrıca kompartıman sınırlarını belirleyen perdelerin (bulkhead) A-60 veya B-15 sınıfı yangına dayanıklı mineral yün panellerle yalıtılması, alevlerin ve 500 dereceyi aşan ısının komşu kabinlere transferini geciktirerek tekne sakinlerinin can sallarını denize indirmeleri için gereken tahliye süresini sağlar.

Marinalarda Bulaşma Riski ve Yangınla Mücadele Protokolleri

Bir teknede meydana gelen yangın, sadece o tekneyle sınırlı kalmayıp bağlı bulunduğu marina veya iskeledeki diğer onlarca tekneyi dakikalar içinde tehdit eden zincirleme bir yangın fırtınasına dönüşebilir. Marinalarda teknelerin borda bordaya sıkışık biçimde bağlanması, rüzgâr yönündeki teknelerin alev saçılımlarından doğrudan etkilenmesine yol açar. Yanan bir teknenin palamar halatlarının kopması veya yanması, sürüklenen alev topu halindeki bir gövdenin tüm iskeleyi ateşe vermesiyle sonuçlanabilir. Bu nedenle marina işletmelerinde yüksek debili yangın hidrant hatları, yüzer yangın pompaları ve alev almış tekneyi güvenli açık alana çekebilecek donanıma sahip yangın söndürme botları daima operasyonel hazırda tutulmalıdır. Tekne kaptanları ve mürettebat, sahil elektriği bağlantılarında galvanik izolatör kullanmalı, şarj kontrol cihazlarını sürekli denetlemeli ve tekneyi limanda terk ederken kritik olmayan tüm elektrik devrelerini ana şalterden izole etmelidir. Deniz üzerinde yangın çıktığında ilk altın kural; can güvenliğini garanti altına alıp acil çağrı kanalı VHF Kanal 16 üzerinden "MAYDAY" çağrısı başlatmak, yerel sahil güvenlik birimlerine net GPS koordinatlarını iletmek ve rüzgârı arkaya alarak alevlerin yaşam mahalline ilerlemesini yavaşlatacak dümen açısını korumaktır. 
 

Yazar Hakkında Bilgi:
Murtaza Tayfun Yiya, Türkiye'de uzun yıllar boyunca kamu ve özel sektörde görev yapmış kıdemli bir yangın güvenliği uzmanı, emekli itfaiyeci ve yangın danışmanıdır. İstanbul İtfaiyesi geçmişi bulunan ve sektörde 25 yılı aşkın tecrübeye sahip olan Yiya, Kule Yangın Güvenlik firmasının yöneticiliğini yürütmekte ve binalarda yangın güvenliği ile tahliye yönetimi üzerine danışmanlık hizmeti vermektedir.  

Kariyer ve Uzmanlık Alanları

• İstanbul İtfaiyesi: Uzun yıllar itfaiye teşkilatında strateji, planlama ve eğitim alanlarında görev yapmıştır.

• Yangın Danışmanlığı: Endüstriyel tesisler, depolar ve binalar için yangın güvenliği, risk analizi ve tahliye yönetimi konularında danışmanlık sağlar.

• Sektörel Faaliyetler: Çeşitli mecralarda ve sektörel yayınlarda yangın güvenliği zafiyetleri ve yönetmelikler üzerine yazıları ve görüşleri bulunmaktadır.

Linkedin Profili: https://www.linkedin.com/in/murtaza-tayfun-yiya-94b3a266/