Tekstil geri dönüşüm tesislerinde proses güvenliği, yangın yükünün ve risk parametrelerinin en yoğun olduğu endüstriyel alanların başında gelir. Bu tesislerde standartların belirlenmesi; mekanik parçalama (şredır, garnitür, şifonöz), elyaf açma, taşıma ve balyalama gibi proseslerin fiziki koşullarına dayanır. Tesis tasarımı ve işletilmesinde esas alınan teknik standartlar, uluslararası (özellikle NFPA ve FM Global) ve ulusal (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) normlar çerçevesinde şu ana başlıklar altında toplanır:

1. Proses Güvenliği Standartları ve Yanıcı Toz Yönetimi

Tekstil geri dönüşümünde en büyük risk, mekanik işlemler sırasında ortaya çıkan mikroskobik lif tozları ve bunların havada asılı kalmasıdır.

• NFPA 652 (Yanıcı Tozların Temelleri Standardı) & NFPA 654: Bu standartlar, tekstil tozu gibi yanıcı endüstriyel tozların bulunduğu tesislerde patlama ve yangın risklerinin yönetilmesini zorunlu kılar. Tesislerde DHA (Dust Hazard Analysis - Toz Tehlike Analizi) yapılması, toz birikimlerinin 0.8 mm'yi (veya tesisin risk analizine göre belirlenen kritik eşiği) geçmeyecek şekilde sürekli vakumlu sistemlerle temizlenmesi (süpürme/basınçlı hava kullanılmamalıdır) gerekir.

• NFPA 69 (Patlama Önleme Sistemleri Standardı): Toz toplama siklonları, filtre üniteleri ve taşıma borularında oluşabilecek patlamaların ve alevin tesis içine yayılmasını önlemek amacıyla patlama kapakları (venting), hızlı kapatma vanaları ve alev tutucular bu standarda göre tasarlanır.

• Ekipman Güvenliği (ATEX Direktifleri): Mekanik işlem yapılan odalardaki tüm elektrikli ve mekanik ekipmanların, patlayıcı ortam riskine uygun olarak ATEX (bölge sınıflandırmasına göre Zone 20, 21 veya 22) sertifikalı olması şarttır.

2. Yangın Kompartımanları ve Fiziksel Ayırım (Pasif Yangın Güvenliği)

Yangının tesis genelinde büyümesini engellemek ve söndürme ekiplerine müdahale alanı sağlamak için "pasif koruma" yani kompartımanlaştırma uygulanır.

• Yüksek Riskli Bölümlerin Ayrılması:

  • Mekanik parçalama (garnitür/kırpıntı kesme) odaları,

  • Rejenere elyaf açma ve balyalama alanları,

  • Hammadde (atık tekstil) depoları ve mamul (elyaf balya) depoları,

  • Kazan daireleri, trafo ve elektrik odaları birbirinden ve idari binalardan yangın duvarlarıyla tamamen ayrılmalıdır.

• Yangın Duvarı ve Kapı Standartları (EN 13501-2, NFPA 221):

  • Hammadde depolama ve üretim alanlarını ayıran yangın kompartıman duvarlarının en az REI 120 veya REI 180 (120-180 dakika yangına dayanıklı) olması gerekir.

  • Bu duvarlar üzerindeki geçiş kapıları kesinlikle EI 120 sınıfı (panik barlı, kendiliğinden kapanan yangın kapıları) olmalı ve sürekli kapalı tutulmalı ya da yangın algılamasıyla otomatik kapanan elektro-manyetik tutucularla donatılmalıdır.

• Bant ve Konveyör Geçişleri: Kompartıman duvarlarından geçen elyaf taşıma boruları ve konveyör hatları üzerinde, yangın anında otomatik olarak kapanan, eriyen telli veya motorlu yangın damperleri / giyotin kapaklar (fire dampers) bulunmalıdır.

• Sınırlandırma Alanları (Dış Depolama): Fabrika dışındaki açık veya yarı açık hammadde/balya depolama sahaları ile bina cephesi arasında, yangın sıçrama riskine karşı güvenli mesafeler (en az 10-15 metre veya yangın duvarları) bırakılmalıdır.

3. Kıvılcım Algılama ve Söndürme Sistemleri (Teknik Standartlar)

Mekanik işlem gören tekstil malzemelerinin içine karışabilecek metal, taş veya yabancı maddeler, yüksek devirli parçalayıcılarda sürtünme kıvılcımına yol açar. Bu kıvılcımlar pnömatik (hava akımlı) taşıma borularıyla saniyeler içinde filtrelere veya silolara ulaşarak büyük yangınları tetikler.

• FM 7340 (Kıvılcım Algılama ve Söndürme Sistemleri Onay Standardı): Bu sistemlerin uluslararası standartlara (özellikle FM onaylı) uygun olması aranır.

• Milisaniyelerle Söndürme:

  • Algılama: Pnömatik taşıma borularına yerleştirilen ultra-hızlı, yüksek hassasiyetli kızılötesi (IR) kıvılcım dedektörleri, malzeme akışı içindeki en küçük kıvılcımı veya sıcak parçacığı milisaniyeler (ms) içinde algılar.

  • Söndürme: Algılama noktasının ilerisine (malzemenin borudaki hızına göre hesaplanan güvenli bir mesafeye) yerleştirilen özel su püskürtme nozulları, yüksek basınçlı suyu milisaniyeler içinde yelpaze şeklinde borunun içine püskürtür.

  • Kesintisiz Üretim: Kıvılcım su perdesiyle söndürülürken proses durdurulmaz (birden fazla veya sürekli kıvılcım algılanması durumunda sistem alarm vererek üretimi ve fanları otomatik olarak durdurur). Söndürme vanasının açılıp kapanma süresi genellikle 100-300 ms arasındadır.

• Su Kaynağı ve Basınç: Kıvılcım söndürme sisteminin su hattı, ana yangın hattından bağımsız veya kesintisiz basınç garantili olmalıdır. Genellikle en az 5-6 bar işletme basıncı ve donmaya karşı korumalı hatlar standarttır.

4. Aktif Söndürme ve Algılama Sistemleri

Tesis genelinde ve depolarda uygulanacak aktif sistemlerin seçimi endüstriyel yangın yüküne uygun olmalıdır.

• Sulu Söndürme (Sulu Sprinkler) Sistemleri (NFPA 13 / EN 12845):

  • Geri dönüşüm tesisleri "Yüksek Tehlike" (High Hazard / Extra Hazard) sınıfında değerlendirilir. Bu nedenle sprinkler (yağmurlama) sistemi su debisi ve yoğunluğu, standart binalardan çok daha yüksek (m² başına dakikada 12-20 litre su yoğunluğu) tasarlanır.

  • Elyaf depolarında, suyun balyaların derinliklerine nüfuz etmesini kolaylaştırmak amacıyla sprinkler sistemine "ıslatıcı ajanlar" (wetting agents) veya köpük konsantresi entegrasyonu (deluge/baskın veya pre-action sistemler) tercih edilir.

• Erken Algılama (Active Air Sampling / Aspirating Systems): Tozlu ortamlar nedeniyle standart optik duman dedektörleri sürekli yanlış alarm vereceğinden veya tozla kaplanıp çalışmaz hale geleceğinden, bu tesislerde aktif hava örneklemeli duman algılama (VESDA) sistemleri veya doğrusal (lineer) ısı algılama kabloları kullanılır. Special filtreli bu sistemler, dumanı tozdan ayırt ederek yangını henüz için için yanma (smoldering) aşamasındayken tespit eder.

Türkiye'deki geri dönüşüm yatırımlarında, bu standartların (başta TSE, EN ve NFPA olmak üzere) proje aşamasından itibaren harfiyen uygulanması, Uşak ve benzeri sanayi bölgelerindeki büyük endüstriyel kayıpların ve çevre felaketlerinin önüne geçilmesindeki tek bilimsel çözümdür.