İzmir Buca’da meydana gelen kereste ve sunta deposu yangını, endüstriyel yangın güvenliği, ahşap türevi malzemelerin termal davranışları ve çelik yapı elemanlarının yüksek ısı altındaki mekanik sınırları açısından kritik teknik veriler barındıran bir vaka analizi niteliği taşımaktadır.

Gece saatlerinde Seyhan Mahallesi 722/6 Sokak üzerinde yer alan tesiste patlak veren ve sac çatının deformasyona uğrayarak çökmesiyle sonuçlanan bu olay, can kaybı yaşanmaması bakımından teselli verici olsa da sanayi depolama alanlarındaki yangın dinamiğini tüm yönleriyle gözler önüne sermektedir.

Endüstriyel depolama alanlarında talaş, kereste, MDF ve sunta gibi selülozik ürünlerin bir arada bulunması, standart bir ofis ya da konut yangınından bütünüyle farklı bir kimyasal ve fiziksel mekanizmayı tetikler.

Masif ahşap ile sunta aynı sınıfta değerlendirilse de tutuşma ve yanma kinetikleri birbirine taban tabana zıttır. Masif kereste, yüzeyinde hızla oluşan karbonize kömürleşme tabakası sayesinde ısının malzemenin çekirdeğine iletilmesini yavaşlatır; bu durum piroliz sürecini geciktirerek yangının yayılma hızına belirli bir direnç kazandırır. Buna karşın sunta levhalar, talaş parçacıklarının sentetik üre-formaldehit veya fenol-formaldehit reçineleriyle preslenmesi sonucu üretilir.

Yüksek sıcaklığa maruz kalan sunta bağlayıcıları parçalandığında, depolanan malzemenin gözenekli iç yapısı oksijenle temas eder etmez katı fazdan hızla gaz fazına geçen yanıcı hidrokarbon buharları üretmeye başlar. Bu gaz çıkışı, dışarıdan sadece duman gibi algılanan ancak içeride tutuşma sınırına ulaşmış patlayıcı gaz karışımlarının tavanda toplanmasına zemin hazırlar.

Yangın dinamiğine dair en yaygın ezberlerden biri, çelik ve sac konstrüksiyonların ahşaba kıyasla yangına her koşulda daha dirençli olduğudur. Buca’daki depoda sac çatının kısa sürede çökmesi, bu yanlış kabülü net bir teknik gerçekle çürütmektedir. Korunmasız hafif çelik makaslar ve galvanizli sac kaplamalar yanıcı olmasalar da termal yük altında son derece savunmasızdır.

Çelik alaşımları yaklaşık 550°C sıcaklığa ulaştığında taşıma kapasitelerinin yarısını kaybeder; 600°C ile 800°C aralığında ise elastisite modülleri dramatik şekilde düşerek plastik deformasyon evresine geçer. Kereste ve yapıştırıcı reçinelerin oluşturduğu termal yükün dakikalar içinde 900°C seviyelerine çıktığı kapalı bir depo hacminde, tavanı taşıyan çelik profiller hızla burkulur, sac paneller genleşir ve yapısal bütünlük aniden son bularak içeri doğru göçer.

Çatının çökmesi yalnızca maddi kaybı büyütmekle kalmaz; enkazın altında kalan korlaşmış lifli materyallerin hava akımından kısmen yalıtılmasına, dolayısıyla itfaiye ekiplerinin alevleri bastırdıktan sonra saatlerce sürecek derin dip yangını soğutma çalışmaları yapmasına yol açar.

Yangının gece 03.15 gibi insan hareketliliğinin ve aktif çalışma saatlerinin tamamen dışında gerçekleşmesi, çıkış nedeni incelemelerinde doğrudan elektrik dağıtım altyapısını ve içten içe süregelen için için yanma evresini işaret eder. Gündüz vardiyalarında yapılan istifleme, forklift trafiği veya mekanik sürtünmeler sonucu oluşabilecek bir kıvılcım, yoğun talaş ve presli levha istiflerinin derinliklerinde saatlerce oksijensiz piroliz şeklinde ilerleyebilir. Bu durum duman dedektörlerinin ya da çevre sakinlerinin hemen fark edemeyeceği kadar düşük profilli bir ısı birikimi yaratır. Isı kritik eşiği aştığında ve çevre havalandırmasından yeterli oksijen çekildiğinde, dakikalar içinde parlamalı yangın safhasına geçiş gerçekleşir.

Bir diğer güçlü olasılık olan pano ve kablo kaynaklı ark arızaları ise, ahşap tozunun oluşturduğu mikro-yanıcı ortamda kıvılcımın bir anda alevli yangına dönüşmesine neden olur.
 

Endüstriyel ahşap depolamada yalnızca alev dedektörlerine güvenmek, Buca örneğinde görüldüğü gibi geç fark etme riskini bertaraf etmeye yetmez. Erken uyarı için hava çekmeli duman algılama (aspirating smoke detection) sistemleri ve istif derinliklerindeki sıcaklık artışını izleyen termal kameraların kullanılması şarttır. Benzer şekilde, suyun yüzey gerilimini düşüren ıslatıcı kimyasal katkılar ve köpük sistemleri kullanılmadan, yalnızca standart basınçlı suyla kereste ve sunta yangınlarını söndürmeye çalışmak suyun malzemenin gözeneklerine nüfuz etmesini zorlaştırır.

Yüzeydeki alev bastırılsa bile çekirdekteki ekzotermik reaksiyon sürmeye devam eder; bu da soğutma operasyonlarının çok uzun sürmesine neden olur.

Yapısal dayanıklılık açısından alınması gereken en temel önlem, depolama alanlarının tek bir devasa yangın kompartımanı olarak bırakılmamasıdır. Yangına en az iki saat dayanıklı yangın duvarları, belirli metrekarelerde otomatik duman tahliye kapakları ve taşıyıcı çelik profillerin intümesan yangın geciktirici boyalar veya taş yünü panellerle kaplanması, çatının erken çöküşünü önleyerek müdahale ekiplerine güvenli bir operasyon koridoru sağlar.

Buca Seyhan Mahallesi'ndeki vaka, modern depolama tesislerinde malzeme kimyası, çelik yapı mekaniği ve pasif yangın durdurucuların bir bütün olarak ele alınmasının ne denli hayati olduğunu somut biçimde kanıtlamaktadır.