Havacılık Sanayiinde Yangın Riskini Yeniden Okumak

Türk savunma ve havacılık sanayisinin göz bebeklerinden biri olan TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. (TEI) Eskişehir tesislerinde meydana gelen yangın, şans eseri can kaybı veya yaralanma yaşanmadan kontrol altına alındı. Sektörde uzun yıllardır endüstriyel yangın güvenliği ve risk yönetimi üzerine çalışan bir yangın danışmanı olarak söylemeliyim ki; kamuoyunun "geçmiş olsun" deyip kapattığı bu tür olaylar, biz uzmanlar için devasa birer ders kitabıdır.

Özellikle stratejik üretim tesislerinde meydana gelen bir yangını değerlendirirken meseleye sıradan bir fabrika yangını gibi bakamayız. TEI gibi yüksek teknolojiyle Jet, Helikopter ve İHA motorları üreten bir tesiste "Yangın neden çıkmış olabilir?" sorusu, sadece bir teknik arıza arayışı değil; süreç yönetimi, malzeme bilimi ve pasif/aktif yangın güvenlik sistemlerinin bütüncül bir sorgulamasıdır.

İtiraf etmek gerekir ki, havacılık imalatı dünyadaki en zorlu ve en riskli üretim ortamlarından biridir. Bu yazıda, yangın danışmanı perspektifiyle olası kök nedenleri, tesisin sergilediği tepkiyi ve bu olaydan çıkarılması gereken stratejik dersleri detaylıca kaleme almak istedim.

Kök Neden Analizi: Alevin Arkasındaki Muhtemel Aktörler

Olay yerindeki ilk bulgular yangının imalat ve parça yıkama hatlarının bulunduğu bölgede yoğunlaştığını gösteriyor. Havacılık standartlarında parça üretimi; mikron düzeyinde toleranslar, yüksek sıcaklıklar ve son derece agresif kimyasallar gerektirir. Bu ortamda bir yangın üç temel saç ayağı üzerinde şekillenir:

1. Yıkama Üniteleri ve Solvent Parlamaları (En Yüksek İhtimal)

İmalat aşamasından çıkan motor parçalarının yüzeyindeki kesme yağları ve çapakların temizlenmesi için endüstriyel solventler kullanılır. Bu kimyasallar uçucudur ve ortamda çok hızlı bir şekilde solvent buharı (gaz bulutu) oluştururlar.

• Statik Elektrik Tehlikesi: Yıkama tanklarında veya havalandırma kanallarında yeterli topraklama yapılmadığında, sıvının akışı esnasında bile statik elektrik birikebilir. İnsan gözünün göremediği ufak bir statik kıvılcım, alt patlama limitine (LEL) ulaşmış bir solvent buharını anında tutuşturur.

• Mekanik Kıvılcım: Yıkama hattındaki bir otomasyon kolunun veya fan pervanesinin rulman bilyasındaki sıkışma nedeniyle çıkan tek bir mekanik kıvılcım dahi bu tablonun tetikleyicisi olabilir.

2. Ezber Bozan Metal Yangınları: Titanyum ve Inconel Tozları (D Sınıfı Yangınlar)

Bir yangın danışmanı olarak en çok korktuğumuz yangın türlerinden biri D Sınıfı, yani metal yangınlarıdır. TEI bünyesinde titanyum ve nikel bazlı yüksek mukavemetli süper alaşımlar işlenmektedir.

• İnce talaşlı imalat esnasında ortaya çıkan mikronize metal tozları, havada asılı kaldığında adeta bir barut niteliği kazanır.

• Kesme esnasında soğutma sıvısının yetersiz kalması, takım aşınması veya talaş toplama sistemlerindeki bir tıkanıklık, metal tozunun yüksek sıcaklıkla buluşarak tutuşmasına yol açmış olabilir. Metal yangınları çok yüksek sıcaklıklara (2000°C ve üzeri) ulaşabildiği için çevresindeki organik kimyasalları ve kablo hatlarını saniyeler içinde yakabilir.

3. Elektrik Güç Kalitesi ve Yüksek Voltaj Arkları

Tesis içerisindeki devasa CNC makineleri, indüksiyon fırınları ve test stantları ciddi bir elektrik yükü çeker. Yüksek güç çeken panolarda zamanla oluşan temassızlıklar (ark) veya izolasyon bozulmaları, kablo tavanlarından geçen hatlarda gizli bir iç yangın başlatabilir. Yangının havalandırma kanalları vasıtasıyla hızla yayılması da bu senaryoyu destekleyen ikincil bir etkendir.

Operasyonel Açıdan Durum: Bir Başarısızlık mı, Yoksa Güvenlik Zaferi mi?

Çoğu insan bir tesiste yangın çıktığında bunu doğrudan "güvenlik zafiyeti" olarak nitelendirir. Ancak bir yangın danışmanı gözüyle baktığımda durum çok farklı bir tablo sunuyor.

Havacılık tesislerinde risk sıfırlanamaz; risk ancak yönetilebilir.

TEI’de yaşanan olayda can kaybının olmaması, dumandan zehirlenmenin minimumda kalması ve yangının tesisin tamamına sirayet etmeden lokal bir alanda söndürülmesi, tesisin yangın senaryolarının (Cause & Effect matrix) doğru kurgulandığını gösterir.

1. Erken Algılama (Detection): Parlayıcı gaz ve alev sensörlerinin anında devreye girerek alarm vermesi, personelin saniyeler içinde tahliye edilmesini sağlamıştır.

2. Otomatik Söndürme (Extinguishing): Yıkama ve imalat hatlarında muhtemelen bulunan CO2 veya FM200 bazlı gazlı söndürme sistemlerinin ya da köpüklü müdahale ünitelerinin çalışması, yangının kontrolden çıkıp yapıyı (bina statiğini) tehdit etmesini engellemiştir.

3. Acil Durum Yönetimi: Eskişehir İtfaiyesi ve askeri söndürme ekiplerinin tesise entegre çalışabilmesi, acil durum planlarının sadece kağıt üzerinde kalmadığını, tatbikatların işe yaradığını kanıtlıyor.

Sektöre ve Endüstriyel Tesislerimize Tavsiyelerim

Bu olay, Türkiye'deki tüm yüksek teknoloji ve savunma sanayii üreticileri için çok ciddi bir ikaz niteliğindedir. Bir yangın danışmanı olarak TEI vakasından hareketle sanayicilerimize ve tesis yöneticilerimize şu kritik tavsiyelerde bulunmak isterim:

• ATEX (Patlayıcı Ortam) Denetimlerini Derinleştirin: Kimyasal yıkama ve metal talaşı biriken alanlardaki tüm elektrikli ekipmanların ATEX korumalı (Ex-proof) olduğundan ve bu cihazların periyodik bakımlarının aksatılmadığından emin olunmalıdır.

• Statik Topraklama Ölçümlerini Sıklaştırın: Sadece yıllık ölçümlerle yetinilmeyip, sürekli statik yük izleme sistemleri (continuous grounding monitoring) üretim hatlarına entegre edilmelidir.

• Talaş ve Toz Toplama Sistemleri Yanmaz Hale Getirilmeli: Metal tozu emiş hatlarında patlama kapakları (explosion vents) ve kıvılcım algılama/söndürme (spark detection) sistemlerinin kullanımı hayati önem taşır.

• Pasif Yangın Durdurucular (Firestopping): Yangının çıktığı alandan diğer bölümlere, özellikle kablo tavaları ve havalandırma kanalları aracılığıyla sıçramasını önlemek için pasif yangın durdurucu harç ve süngerlerin bütünüyle elden geçirilmesi gerekir.

Sonuç ve Değerlendirme

Özetlemem gerekirse; TEI Eskişehir tesislerindeki yangın, endüstriyel üretimin kaçınılmaz bir parçası olan yüksek risk faktörlerinin (solvent buharı, metal tozu veya elektrik arkı) talihsiz bir kesişimi sonucunda meydana gelmiştir.

Ancak olayın boyutu düşünüldüğünde, sistemin yangını yenmiş olduğu aşikardır. Can kaybının olmaması en büyük tesellimizdir. Yürütülen teknik inceleme raporu tamamlandığında, kesin çıkış nedeni netleşecek ve bu rapor sadece TEI için değil, tüm Türk savunma sanayii için yangın güvenliği standartlarını bir üst seviyeye taşıyacak kıymetli bir rehber olacaktır.

Unutmayalım ki; yangın önlenebilir bir felakettir ve en iyi söndürme sistemi, yangının çıkmasına hiç izin vermeyen sistemdir.

Gelişmeleri ve resmi raporu yakından takip etmeyi sürdüreceğiz. Tüm TEI ailesine ve savunma sanayimize tekrar geçmiş olsun dileklerimi sunarım.

Murtaza Yiya

Yangın Güvenliği ve Endüstriyel Risk Danışmanı